ข้าวจัดเป็นพืชเศรษฐกิจและเป็นอาหารหลักที่มีความสำคัญมากที่สุดของประชากรจำนวนมากกว่า 50 % ของโลก และเนื่องในวันอาหารโลกซึ่งจัดขึ้นเป็นประจำทุกปีในวันที่ 16 ตุลาคม จะเน้นเรื่องการค้นคว้าศึกษาและวิจัยอย่างต่อเนื่องของนักวิจัยในเรื่องการคิดค้นเพื่อพัฒนาสายพันธุ์ข้าวใหม่ๆ และการเพิ่มปริมาณคุณค่าสารอาหารในเมล็ดพันธุ์ข้าว

ในโอกาสนี้ ศูนย์ข้อมูลข่าวสารด้านอาหารแห่งเอเชีย (AFIC) ได้สรุปรายงานความคืบหน้าผลการวิจัยเท่าที่มีอยู่ในปัจจุบัน และนักปรับปรุงพันธุ์เมล็ดข้าวมีวิธีการอย่างไรในการเพิ่มและพัฒนาระดับปริมาณของสารอาหารในเมล็ดข้าวเพื่อให้มีปริมาณเพียงพอแก่จำนวนประชากรที่มีอยู่มากมายในทวีปเอเชีย

ข้าวเพื่อชีวิตในปี 2547 : ปีข้าวสากล

คนไทยเปรียบข้าวว่าเป็นแม่ “แม่โพสพ” ชาวญี่ปุ่นก็มีความคิดเช่นเดียวกัน ชาวจีนจะทักทายเมื่อพบกันว่า “กินข้าวหรือยัง” ซึ่งสื่อถึงว่าคนที่ได้รับประทานอาหารแล้วนั้นสบายดี ชาวนาในประเทศเวียตนามถือว่าตนเอง ไม่จน” ถ้าเขาสามารถมีข้าวกินได้ทุกวันตลอดทั้งปี

จริงๆ แล้ว ข้าวเป็นพื้นฐานทางวัฒนธรรมและอารยธรรม ของในหลายแห่งของเอเชีย  มีการปลูกข้าวเป็นครั้งแรกในบริเวณ สามเหลี่ยมปากแม่น้ำระหว่างเอเชียใต้  และเอเชียตะวันออก  เป็นเวลาหลายพันปีมาแล้ว  และนั่นก็คือจุดกำเนิดของการเก็บเกี่ยวข้าวๆในอินเดีย  จีน  และบริเวณสามเหลี่ยมลุ่มแม่น้ำโขง  จากวันนั้น ข้าวได้เจริญรุ่งเรืองไปพร้อมๆกับชุมชนในแถบนี้  จนถึงวันนี้  ข้าวมีการพัฒนาจนมีหลายหลากสีสัน ตั้งแต่ข้าวสีขาว สีน้ำตาล สีแดง ไปจนกระทั่งสีดำ  ลักษณะเนื้อของข้าวก็มีความแตกต่าง  มีข้าวเจ้า และข้าวเหนียว  รวมไปจนถึงความแตกต่างของรสชาติที่ราคาแพงและเป็นที่รู้จักกันมากที่สุด  ก็คือ ข้าวหอมมะลิ และข้าวบัสมาติ

ในศตวรรษที่ 21 ข้าวยังคงเป็นพื้นฐานที่สำคัญของสภาพเศรษฐกิจสังคม และ การเมืองในประเทศแถบเอเชียหลายประเทศ  ทวีปเอเชียยังคงเป็นทวีปที่สำคัญที่สุดในการปลูก,บริโภค  และส่งออกข้าว   การที่ข้าวมีบทบาททั้งในด้านความมั่นคงเรื่องอาหาร  เรื่องรายได้  และ เสถียรภาพทางการเมือง  การเข้าแทรกแซงตลาดของรัฐบาลจึงเกิดขึ้นเสมอๆ  จากประเทศ ญี่ปุ่นไปจนถึงประเทศอินเดีย  ประชาชนชาวเอเชียจะพยายามปกป้องผลผลิตข้าวของตนและต่อต้านกระแสกดดันจากภายนอก  ที่พยายามจะให้มีการค้าข้าวเสรี  สำหรับประเทศกำลังพัฒนา  และประเทศที่ยังคงพึ่งเกษตรกรรมเป็นหลัก  การเพิ่มผลผลิตข้าวจะเป็นการช่วยลดความยากจน  และความอดอยาก ในขณะเดียวกันก็จะเป็นการส่งเสริมความมั่นคงด้านอาหาร  และ การพัฒนาทางเศรษฐกิจ

ข้าวเป็นอาหารที่สำคัญมากต่อชาวเอเชีย  สำคัญถึงขนาดว่าเป็นองค์ประกอบหลักของอาหารแทบทุกมื้อ  ทางด้านโภชนาการ  ชาวเอเชียกว่า 2 พันล้านคนได้รับพลังงานกว่าร้อยละ 60-70  จากข้าวเพียงอย่างเดียวในชีวิตประจำวันและการที่คนพึ่งพาข้าวเป็นอาหารหลักเช่นนี้  ก่อให้เกิดการขาดสารอาหารรองบางชนิดที่สำคัญ ต่อร่างกายเป็นจำนวนหลายล้านคน  ขณะที่ข้าวเป็นอาหารที่ให้พลังงานอย่างเพียงพอต่อร่างกาย  แต่จะขาดกรดอมิโน และสารอาหารสิ่งที่เป็นประโยชน์เช่น โปรตีน  เส้นใยอาหาร  ไขมันที่เป็นประโยชน์  ธาตุเหล็ก  และวิตามินบีต่างๆซึ่งถูกขัดสีออกไปด้วย 

ปัญหาด้านโภชนาการของคนที่รับประทานข้าวอย่างไม่ถูกต้อง  ก็คือการขาดโปรตีน  ธาตุเหล็ก  ไอโอดีน และวิตามินเอ  ประมาณครึ่งหนึ่งของหญิงวัยเจริญพันธุ์ในเอเชียขาดธาตุเหล็ก  และการขาดวิตามินเอ  เกิดขึ้นในเด็ก,หญิงมีครรภ์ ประมาณร้อยละ 10 – 25 ในเอเชียใต้ พบว่าอาจจะมีเด็กก่อนวัยเรียนมากถึง1 ใน 3 มีการขาดวิตามินเอ  แบบไม่ปรากฏอาการ  การขาดธาตุเหล็กจะทำให้ความสามารถในการเรียนรู้ของเด็กลดลง  และยังเป็นสาเหตุสำคัญที่นำไปสู่การเสียชีวิตของทารกในครรภ์  การขาดวิตามินเอยังอาจนำไปสู่อาการตาบอด แม้จะเพียงในระดับต่ำ  จะเป็นปัจจัยเสี่ยงสำคัญมากต่อการตายของทารกทั้งหลังคลอด และขณะอยู่ในครรภ์มารดา 

ดังนั้น  จึงเป็นเรื่องที่สำคัญเป็นอย่างยิ่งว่า  เราต้องปรับปรุง ด้านโภชนาการของข้าวที่รับประทานกันในประชาชนกลุ่มเสี่ยง  รวมถึงในคนที่บริโภคข้าวเป็นอาหารหลัก  เพื่อให้มั่นใจว่าการบริโภคข้าว  จะสามารถทำให้ร่างกาย  ของพวกเขาได้รับสารอาหารอย่างเพียงพอ   งานวิจัยเพื่อปรับปรุงคุณค่าทางอาหารของข้าวได้มีความก้าวหน้าอย่างรวดเร็วและได้ผลเป็นที่น่าตื่นเต้นเป็นอย่างยิ่ง  นักวิทยาศาสตร์ได้ใช้วิธีการต่างๆ ในการคัดเลือกและปรับปรุงพันธุ์ของข้าวพันธุ์ต่างๆ  รวมจนถึงการเติมสารอาหารลงในข้าวในระหว่างขบวนการขัดสี  ทั้งนี้เพื่อจะทำให้ข้าวมีคุณค่าทางอาหารมากขึ้น 

การค้นพบข้าวพันธุ์แอฟริกา , Oryza glabberima ได้เอื้ออำนวยให้นักวิทยาศาสตร์ มีวัตถุดิบในการพัฒนาข้าวเพื่อให้มีคุณค่าทางอาหารมากขึ้น  โดยเฉพาะอย่างยิ่ง  ในแอฟริกา  ข้าวพันธุ์ O. glabberima ประกอบด้วยธาตุสังกะสี และ ธาตุเหล็กในช่วง 1 – 6 มิลลิกรัมและโปรตีนประมาณ 5 – 14 กรัม ต่อข้าว 100 กรัม ถ้าเราสามารถนำเอาคุณสมบัติ  ด้านคุณค่าทางอาหารนี้มาผสมผสานกับพันธุ์ ข้าวที่ปลูกเป็นการค้าได้  เราจะสามารถช่วยให้ประชากรโลกปลอดภัยต่อสภาวะเสี่ยงต่อการขาดแร่ธาตุรองที่สำคัญต่อร่างกายได้อย่างมหาศาล

จริงๆ นักปรับปรุงพันธุ์ข้าวจากศูนย์วิจัยข้าวนานาชาติ IRRI ร่วมกับสถาบันวิจัยนโยบายอาหารนานาชาติ (International Food Policy Research Institute) สามารถทำการพัฒนาข้าวพันธุ์ใหม่ขึ้นมาใหม่ ซึ่งมีปริมาณธาตุเหล็ก 4 – 5 เท่า เราเลือกธาตุเหล็กเป็นเป้าหมายของแร่ธาตุรอง เนื่องจากการขาดธาตุเหล็ก เป็นอาการที่พบบ่อยที่สุด ในทุกๆประเทศ

อีกโครงการหนึ่งที่น่าจะมีศักยภาพเป็นไปได้ก็คือ การเติมวิตามินเอลงในข้าว  เนื่องจากข้าวไม่สามารถผลิตวิตามินเอในตัวของมันเองได้  นักวิทยาศาสตร์จึงต้องหาวิธีการทดลองทางพันธุกรรมเพื่อจะนำเอายีนส์ที่สามารถผลิตสารเบต้าแคโรทีน เติมลงในข้าว  สารเบต้าแคโรทีนนี้ เป็นสารที่ร่างกายจะเปลี่ยนให้เป็นวิตามินเอได้เมื่อต้องการ  การวิจัยซึ่งได้เริ่มบุกเบิกดำเนินงานโดยนักวิทยาศาสตร์ชาวสวิส ชื่อ Ingo Potrykus ได้ถูกส่งไปยัง IRRI แล้ว  เพื่อจะได้ทำการพัฒนาต่อไป  ขณะที่ยังคงมีงานที่ต้องทำอีกมากมายกว่าที่เราจะสามารถนำข้าวที่อุดมด้วยธาตุเหล็กไปสู่อาหารของผู้บริโภคได้  แต่งานทดลองครั้งนี้ก็สามารถส่งผลให้เห็นถึงศักยภาพ  ของการนำเสนอนวัตกรรมใหม่มาเป็นเครื่องมือในการพัฒนาคุณสมบัติทางโภชนาการของข้าวได้

นอกจากวิธีการต่างๆดังกล่าวแล้ว  ยังมีการศึกษาเกี่ยวกับ  ขบวนการเติมสารอาหารลงในข้าวขณะขัดสี (rice fortification) โดยมีการศึกษาถึงการเติมด้วย  ธาตุเหล็ก,  วิตามินบีต่างๆ, วิตามินเอ และ แคลเซียม ซึ่งประสบความสำเร็จในระดับต่างๆกัน

ในเอเชีย  ฟิลิปปินส์เป็นประเทศแรกๆ ที่มีการเติมสารอาหารลงในข้าว  โดยเริ่มมีการทดลองตั้งแต่ ช่วงประมาณปี พ.ศ.2483 และแม้ว่าการทดลองจะประสบความสำเร็จและมีการออกกฎหมายรับรองข้าวเพิ่มสารอาหารด้วยแล้วก็ตาม  ความก้าวหน้าทางด้านนี้ก็ยังอยู่ในวงจำกัด   ฟิลิปปินส์พยายามที่จะนำเรื่องการเพิ่มสารอาหารในข้าวมาทดลองอีกและผลที่ได้รับเบื้องต้นก็ดูมีความเป็นไปได้อย่างยิ่ง  แต่ด้วยภาพประสบการณ์เดิมๆในประเทศ  ทำให้การมีส่วนร่วมของรัฐบาลและการสนับสนุนจากฝ่ายการเมืองเป็นสิ่งที่จำเป็นมากๆที่อย่างสามารถทำให้โครงการเติมสารอาหารลงในข้าวประสบความสำเร็จได้

การพัฒนาข้าวพันธุ์ใหม่ๆ เพื่อให้อุดมด้วยสารอาหาร ดูจะเป็นสิ่งที่มีความเป็นไปได้และท้าทายเป็นอย่างมาก  ในขณะที่ผู้คนเปลี่ยนมาบริโภคข้าวกันมากขึ้น การหาพันธุ์ข้าวใหม่ๆ ที่ครบถ้วนด้วสารอาหารและต้องให้มีปริมาณเพียงพอต่อความต้องด้วยเป็นสิ่งที่จำเป็นที่องค์การอาหารและเกษตร ต้องทำเป็นอย่างยิ่ง แห่งสหประชาชาติได้นำเสนอเรื่องของคุณค่าทางโภชนาการของปีข้าวสากล รวมถึงเพื่อเติมเต็มหลักปรัชญาที่ว่า “ข้าวคือชีวิต”  

สำหรับข้อมูลเพิ่มเติม สามารถเข้าเยี่ยมชมได้ที่เว็บไซด์ของสถาบันวิจัยนโยบายอาหารนานาชาติ

http://www.irri.org/events/IYR2004/index.asp